Connect with us
Advertisement
Advertisement

Cymraeg

Dirgelwch Dewi Emrys

Published

on

dewi emosSUT DDYN oedd y bardd Dewi Emrys Yr oedd y cwestiwn Gofynnwyd gan y ddrama Dewi Emrys: Cythraul yr Awen ddydd Sul diwethaf ar S4C. Yr oedd y cwestiwn Gofynnwyd gan y ddrama Dewi Emrys: Cythraul yr Awen ddydd Sul diwethaf ar S4C. Mewn rhifyn arbennig o Pethe ar ddydd Mawrth, edrychodd Twm Morys i mewn i leoliad y barddol yn cadeirio enillodd Dewi Emrys 

Galwodd Dewi Emrys (1881- 1952) ei gymeriad yn ‘gerddorfa o gymhlethdod’, ac yn Dewi Emrys: Cythraul yr Awen byddwn yn gweld pam roedd bywyd Dewi mor helbulus. Bydd cyfraniadau gan rai oedd yn adnabod Dewi a chawn glywed eu hargraffiadau nhw o’r bardd oedd yn dod o Gei Newydd yn wreiddiol, ond a symudodd i Sir Benfro pan oedd yn saith oed. Aeth i’r ysgol ym Mhencaer ac Ysgol Ramadeg Jenkins Abergwaun cyn mynd fel prentis newyddiadurwr a chysodwr ar y County Echo yn y dre honno. Ar ôl marwolaeth ei dad, symudodd y teulu i Gaerfyrddin ac aeth Dewi i weithio ar y Carmarthen Journal. Yn1903, fodd bynnag, aeth i Goleg Presbyteraidd a dilyn llwybr ei dad i’r weinidogaeth. Ar ôl y Rhyfel Mawr, ceisiodd Dewi wneud bywoliaeth o’i newyddiaduriaeth drachefn. Er iddo werthu sawl darn i olygyddion Stryd y Fflyd, aeth pethau o chwith iddo, a threuliodd sawl noson dan y sêr ar lannau Tafwys. Cefnodd Cymry Llundain arno, y cyn-bregethwr a oedd erbyn hyn i’w weld yn canu y tu allan i’r eglwysi, a’i gap yn ei ddwylo. Yn 1926, fodd bynnag, daeth tro ar fyd i Dewi, pan enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe gyda chasgliad o gerddi Rhigymau’r Ffordd Fawr. Yn yr un Eisteddfod, enillodd ar gystadleuaeth Darn o Farddoniaeth mewn tafodiaith gyda’r gerdd a fyddai’n dod yn un o’i weithiau mwya adnabyddus, “Pwllderi”. Yn sgil ei lwyddiant, daeth ei wraig i chwilio amdano yn Abertawe, gan fod Dewi heb dalu tuag at gynnal ei deulu ers blynyddoedd. Fel canlyniad bu rhaid i Ddewi roi’r arian a enillwyd yn yr Eisteddfod i Cissie, casglu mwy gan ei ffrindiau, a hyd yn oed rhoi ei goron newydd mewn pawn shop yn Abertawe. Aeth Dewi Emrys ymlaen i ennill y Gadair yn y Genedlaethol bedair gwaith, yn Lerpwl, 1929 (“Dafydd ap Gwilym”), Llanelli, 1930 (“Y Galilead”), Bangor, 1943 (“Cymylau amser”), a Phen-y-bont ar Ogwr 1948, (“Yr alltud”). Mae sawl Cymro wedi galw’r bardd Dewi Emrys yn arwr ac yn gymeriad rhamantaidd. Ond roedd yn gymeriad dadleuol yn ei gyfnod, ac yn dadlau â sawl un. Ond meddai Emyr Llew am Dewi, “Fe oedd gelyn mwyaf ei hunan.” Un person oedd yn adnabod Dewi orau, oedd ei ferch Dwynwen. Mae Dwynwen bellach wedi newid ei henw i Nina Watkins, ac yn byw yn Ne Lloegr. Dywed fod ei magwraeth wedi bod yn gyfnod anodd iddi hi. “Roedd e’n amser trawmatig iawn i mi, a chefais nifer o brofiadau negyddol.” Dyma’r tro cyntaf i Nina Watkins siarad yn agored am ei thad, ac mae’r hyn mae hi’n ei ddweud yn gwrthddweud y fytholeg ramantaidd am Dewi. Cafodd fywyd lliwgar iawn, treuliodd gyfnod fel gweinidog ac fel cardotyn ar hyd strydoedd Llundain, ac roedd yn ferchetwr o fri. Ond yn ôl Nina, “Doedd e ddim yn dad da iawn.” Mae Dewi Emrys: Cythraul yr Awen yn dramateiddio perthynas Dewi gyda dwy fenyw oedd wedi dylanwadu’n enfawr ar Dewi. Y ddwy oedd Dilys Cadwaladr, mam Nina; ac Eluned Phillips, cyfaill Dewi. Bydd Sharon Morgan yn actio Eluned Phillips, a Judith Humphreys yn chwarae Dilys Cadwaladr. Profiad arbennig i Judith Humphreys oedd actio Dilys Cadwaladr, disgrifia Judith, sydd yn byw ym Mhenygroes yn Nyffryn Nantlle, fywyd a phersonoliaeth Dilys fel un “cymleth.” Dywed Judith iddi hi fwyhau dysgu am elfennau o’r cyfnod, ac am hanes bywyd Dilys a Dewi; “Roedd hi’n gyfle gwych i mi ddysgu am hanes y cyfnod, a hanes bardd mawr o’r cyfnod. Roedd hi’n braf i gael perpectif merch ar y cyfan, ac roedd Dilys yn ferch ddeallus, a chlyfar. Roedd hi hefyd yn fraint i gael y cyfle i bortreadu person oedd a sawl elfen i’w phersonoliaeth. Roedd hi’n berson sensitif, trist, dyrys a chymleth.” Roedd Dilys hefyd yn fardd, a hi oedd y ferch gyntaf i ennill y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl yn 1953. Ond roedd ei pherthynas hi a Dewi hefyd yn un cymleth yn ôl Judith; “Roedden nhw’n byw yn dlawd iawn. Roedd Dewi yn berson bregus, ac roedd hi eisiau ei achub o, ac edrych ar ei ôl o, a’i helpu gyda’i ansicrwydd . Roedd hi yn edmygu ei allu a’i ddoniau yn fawr.” Roedd Eluned Phillips hefyd wedi gwirioni ar Dewi Emrys yn ôl Sharon Morgan, sy’n portreadu Eluned yn Dewi Emrys: Cythraul yr Awen. “Dwi’n meddwl ei bod hi a Dewi yn gymeriadau tebyg, fel sgwennwyr a hefyd dau o’dd yn casau culni a rhagfarn y ‘sefydliad. Dwi’n meddwl ei bod hi’n ei edmygu fe fel merch ifanc yr adeg, wedi gwirioni ar y rebel ynddo, ond yna nes ymlaen dwi’n meddwl bod ei perthynas yn fwy cydradd. Dwi ddim yn meddwl ei bod hi’n berthynas rhywiol ar unryw adeg” dywed Sharon. Ond roedd portreadu Eluned Phillips, enillodd y goron ddwy waith un waith yn Eisteddfod Genedlaethol Bala yn 1967 ac Eisteddfod Genedlaethol Llangefni 1983, yn her yn ôl Sharon Morgan “O’dd e’n her ac yn fraint ymgeisio i bortreadu person goiawn, bydd amryw yn cofio, o’dd yn gymeriad mor unigryw, a hefyd mewn cyfnod penodol, sef y 70au.” Bydd y bardd Twm Morys, yn clywed bod Dewi Emrys yn un o ddau fardd i ennill pedair cadair yn yr Eisteddfod, Dyfed oedd y bardd arall. Oherwydd ei lwyddiant ysgytwol ef, penderfynodd yr Eisteddfod newid y rheol, a dim ond dwy gadair gall prifeirdd Cymru eu hennill bellach. Ond er i Dewi ennill y nifer fwyaf o gadeiriau, ef hefyd oedd y bardd a gollodd y fwyaf o gadeiriau. “Un go flêr oedd Dewi Emrys yn methu dal gafael ar swydd na chartref yn hir, yn cysgu weithiau mewn clawdd ar stryd, ac mi werthodd yr unig goron Eisteddfod yr enillodd o er mwyn talu ei ddyledion” dywed Twm Morys. Yn Eisteddfod Llanelli 1930, enillodd Dewi Emrys gadair yr ŵyl am ei bryddest ‘Y Galilead’. Ond yn gynnar wedi ei fuddugoliaeth aeth y gadair hon ar goll. Ac mae’r un yn wir am gadeiriau ei awdlau buddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl (1929), Bangor (1943) a Phen-y-bont ar Ogwr (1948). Bydd taith Twm Morys a’r Cadeiriau Coll yn ei arwain ar hyd Cymru a thu hwnt. O dafarn i ysbyty, o gastell i neuadd ddinesig, aiff ar drywydd cadeiriau Dewi Emrys a nifer o feirdd eraill. Bu farw yn Aberystwyth ym mis Medi, 1952, a chafodd ei gladdu ym mynwent Capel Pisgah, ar bwys Talgarreg. Dywedodd ei gyfaill, y Prifardd T. Llew Jones am yr achlysur: “Bu farw Dewi Emrys yn ysbyty Aberystwyth ar Fedi’r 20fed 1952 a chladdwyd ef ym mynwent Pisgah, Talgarreg. Ychydig iawn o bobl a welodd yn dda i ddod i’r angladd. Yn wir, roedd y capel yn hanner gwag.” Mae cofeb i hyn mwyaf cythryblus o feirdd yn sefyll ar Pwllderi, o ba le y cymerodd ei ysbrydoliaeth mwyaf

Continue Reading
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Cymraeg

Cân i Gymru yn nôl, nôl, nôl

Published

on

MAE hi bron yr amser o’r flwyddyn ble y gall pobl Cymru ddod at ei gilydd i ddathlu diwylliant Cymraeg ac ymfalchïo yn eu Cymreictod. Ydi, mae Cân i Gymru 2020 yn agosáu.

Gyda Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris yn cyflwyno, caiff y gystadleuaeth ei darlledu’n fyw ar S4C o Ganolfan y Celfyddydau yn Aberystwyth ar 29 Chwefror am 8.00.

Meddai Siôn Llwyd o gwmni Avanti, sy’n cynhyrchu’r rhaglen ar gyfer S4C: “Mae’r panel eleni, sef; Bryn Fôn, Georgia Ruth, Ani Glass ac Owain Roberts wedi dewis wyth can wych.

“Ond yn ogystal â chael mwynhau y caneuon gwreiddiol, newydd sbon yma, bydd Bryn Fôn yn mynd â ni nôl i’r nawdegau gyda perfformiad arbennig o Gwlad yr Rasda Gwyn i nodi ei bod hi’n dri deg blwyddyn ers i’r gân gipio tlws Cân i Gymru.

Dywedodd Bryn: “Ma’n ryfeddol meddwl fod deg mlynedd ar hugain wedi mynd heibio ers i Rasda fynd â hi. Mi fydd hi’n braf camu i’r llwyfan heb y pwysa o gystadlu.

“Dwi newydd ffeindio toriadau o hen bapurau newydd oedd fy Mam wedi cadw. Digwydd bod roedd two-page spread am Cân i Gymru 1990 yn rhestru pawb ath trwyddo. Diddorol iawn gan mod i wedi anghofio pwy arall oedd yn cystadlu. Wedi’i rhestru oedd Eryr Wen, Gareth Morlais a dwy ferch o Pen-Llyn. Ar y pryd, doedd gen i ddim syniad y bysa un o’r merchaid hynny yn dod i ganu gyda Sobin a’r Smaeliaid ychydig yn ddiweddarach.

“Roedd hi’n dipyn o dâsg dewis wyth cân gan fod lot o geisiadau da. Mae’r pedwar ohonom yn cynrychioli gwahanol fathau o gerddoriaeth, felly dwi’n credu fod dipyn o drawsdoriad. Mae na amrywiaeth da, rhywbeth i bawb. Fydd hi’n gystadleuaeth agos iawn dwi’m yn ama gan fod sawl cân yn sefyll allan.”

Yr wyth cân sy’n cystadlu am wobr o £5,000 a’r cyfle i gynrychioli Cymru yn yr Ŵyl Ban-geltaidd eleni yw: Arianrhod gan Beth Celyn; Adref yn ôl gan Tesni Jones; Sara Williams, Roo Walker; Dawnsio’n Rhydd gan Ben Hamer a Rhianna Loren; Pan Fyddai’n 80 Oed gan Rhydian Meilir; Morfa Madryn gan Alistair James; Y Tir a’r Môr gan Rhydian Meilir; Cyn i’r Lleni Gau gan Gruffydd Wyn a Tim Goodcare ac Anochel gan Aled Mills.

Ymhlith yr wyth act bydd sawl wyneb cyfarwydd gyda rhai eisoes wedi cystadlu ac ambell un wedi ymddangos ar Britain’s Got Talent a The Voice. Efallai y bydd rhai o’r caneuon yn gyfarwydd hefyd gan fod BBC Radio Cymru am eu chwarae ac rhoi cyfle cynnar i wrando.

Mae Siôn am eich atgoffa fod ffawd y cystadleuwyr yn eich dwylo chi. “Cofiwch godi’r ffôn a pleidleisio. Neu pam ddim bod yn ran o’r gynulleidfa ar y noson? Ma’n rhad ac am ddim, yr oll sydd angen gwneud yw cysylltu â swyddfa docynnau Canolfan y Celfyddydau ar 01970 623232.”

Os ydych chi am drydar am y gystadleuaeth eleni, cofiwch ddefnyddio’r hashnod #CiG2020. Bydd manylion am sut i bleidleisio yn cael eu cyhoeddi ar y rhaglen, a’r gân fuddugol yn cael ei chyhoeddi yn fyw ar S4C yn hwyrach yn y noson.

Continue Reading

Cymraeg

Arddangos gwaith arlunwyr lleol yn Oriel y Parc

Published

on

Yn Oriel y Parc yn ystod y gwanwyn hwn: Gwaith gan Michaela Holyfield ac Yvette Brown

BYDD dwy arddangosfa newydd gyffrous gan arlunwyr lleol yn cael eu dadorchuddio y mis Chwefror hwn yn Oriel a Chanolfan Ymwelwyr Oriel y Parc, Tyddewi.
Yn dilyn ei chyfnod preswyl llwyddiannus yn 2019, bydd Michaela Holyfield, arlunydd sy’n byw yn Ninbych-y-pysgod yn dychwelyd i Oriel y Parc gyda detholiad o’i gwaith yn cael ei ddangos ar ei ben ei hun yn yr arddangosfa. Mae arddangosfa ‘Taith’ yn cael ei hysbrydoli gan y dirwedd leol a stori’r Santes Non.
Dywedodd Michaela Hollyfield: “Mae fy ngwaith yn ymdrin â motiffau, sy’n cynrychioli metaffor symbolaidd i mi yn bersonol ynghyd â’r broses o arlunio. Y mwyaf yr ydw i’n ganiatau i’r broses arlunio gael ei hannibyniaeth ei hun, y mwyaf yr ydw i’n clywed beth y mae’r darlun yn ddweud wrthyf. Mae arlunio wedi dod yn rhywbeth sy’n ymddiried yn y broses greadigol ac yn caniatáu i’r darlun ymddangos yn organig.”
Wedi’i dylanwadu gan yr arlunwyr Symbolaidd Hodler a Munch, Mynegiadaeth Haniaethol a gwaith Peter Doig, mae Michaela yn creu darnau haniaethol, llachar sy’n archwilio’r broses o arlunio.
Bydd ‘Taith’ yn cael ei arddangos yn Ystafell Tyddewi rhwng Dydd Sul, 2 Chwefror a Dydd Llun, 30 Mawrth.
Yn ogystal, bydd ‘Byd o straeon bychain’ gan Yvette Brown yn dechrau ar ddydd Sul, 2 Chwefror. Adroddwr hunanaddefedig o ‘straeon celwydd golau’.
Mae Yvette yn defnyddio mannau bychain ar gyfer gwaith celf – o bobl biwtar yn prancio ar froc môr, at adar sy’n datgelu eu cyfrinachau y tu mewn i lyfrau sydd wedi cael eu hailddefnyddio neu fynegi eu barn ar Radio 4.
Dywedodd Yvette Brown: “Mae gen i arferiad o lwytho straeon celwydd golau i fannau bychain. Yn ddiweddar, rydw i wedi bod yn ail-greu llyfrau fel eu bod yn dweud stori wahanol i’r hyn yr oedden nhw’n ei ddweud yn wreiddiol, ac rydw i’n dweud llawer o gelwyddau am adar. Hefyd, mae gen i griw bach o gymeriadau sy’n cerdded o gwmpas ar ddarnau o froc môr ac maen nhw’n ddigon caredig i’ch caniatáu chi i lunio eich straeon eich hunain amdanyn nhw.”
Bydd ‘Byd o Straeon Bychain’ yn cael ei arddangos yn Ffenestri’r Ystafell Ddarganfod tan ddydd Gwener, 28 Chwefror.
Mae Oriel y Parc yn eiddo i Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac yn cael ei redeg ganddo. Dyma hefyd gartref Amgueddfa Cymru-National Museum of Wales yn Sir Benfro.
Mae mynediad yn rhad ac am ddim ac mae’r adeilad yn gwbl hygyrch.
Er mwyn gweld yr arddangosfeydd, y digwyddiadau a’r gweithgareddau presennol ewch i www.orielyparc.com os gwelwch yn dda

Continue Reading

Cymraeg

Colin Jackson bydd ddysgu Cymraeg

Published

on

Colin Jackson: Athletwr yn neidio ar y cyfle i ddysgu Cymraeg

GYDA medal Olympaidd yn ei feddiant, mae Colin Jackson wedi arfer a hyfforddi’n galed er mwyn cyrraedd yr uchelfannau. Ond sut fydd pencampwr y byd gwibio a chlwydo yn delio gyda’r her o ddysgu Cymraeg?
Mae Colin, a gafodd ei fagu yng Nghaerdydd, wedi cael ei enwi fel y trydydd seleb i gymryd rhan yn gyfres newydd sbon ar S4C yng Ngwanwyn 2020 sef Iaith ar Daith.
Bydd Colin yn un o bump seleb – gan gynnwys Carol Vorderman a Ruth Jones – sy’n mynd ar daith i rannau gwahanol o Gymru gyda mentor adnabyddus sy’n gallu siarad Cymraeg, i geisio dysgu Cymraeg.
Yn achos Colin, y cyflwynydd teledu a radio Eleri Siôn yw’r mentor ac mae’r ddau yn ffilmio yn Aberystwyth a Chaerdydd dros y dyddiau nesaf.
Fel rhan o Iaith ar Daith, mae’n rhaid i bob un o’r selebs gyflawni nifer o sialensiau – ac un o rheini i Colin yw dangos ei fod yn gallu deall ac ymateb i gyfweliad yn y Gymraeg.
Colin, wedi galw mewn yn stiwdios y BBC yn Aberystwyth ac yn westai arbennig ar sioe Ifan Jones Evans ar BBC Radio Cymru ar ddydd Llun, 3 Chwefror.
Yn siarad cyn y sialens, fe ddywedodd Colin: “Dw i bach yn nerfus ac yn poeni braidd. Nerfau yw fy ngelyn pennaf! Dw i’n teimlo’n rhwystredig iawn os dw i methu dod o hyd i’r geiriau i fynegi fy hunan.
“Ond dw i’n gobeithio bydda i ac Eleri yn cael lot o hwyl. Dw i’n gobeithio bydd lot o chwerthin a bydd Eleri yn mwynhau’r profiad yn ogystal â helpu fi ar y daith. Fe fydd hi’n atgoffa fi o’r pethau dw i wedi anghofio ac yn gwneud imi ail-adrodd pethau ac i wir gael teimlad o’r iaith.”
Dywedodd Colin ei fod e eisiau dysgu Cymraeg oherwydd mae’n genfigennus o’i chwaer, yr actores Suzanne Packer, a’i gallu hi i siarad Cymraeg.
“Mae fy chwaer yn dysgu ac yn gwneud yn dda iawn. Dw i’n gweld bod siarad Cymraeg yn helpu hi gael perthynas mwy agos gyda Chymru. Dw i’n teimlo bod y gallu gyda fi ond bydda i’n cymryd y peth yn ara’ deg. Erbyn adeg yma blwyddyn nesa’ fe fydda i’n rhugl!”
“Mae gen i real chwant i ddysgu Cymraeg – dw i’n meddwl bod rhaid i chi wir eisiau gwneud e – mae’n rhywbeth sy’ tu fewn i chi,” meddai Colin.
A sut mae Colin yn teimlo am wneud y cyfweliad ar sioe Ifan Evans?
“Bydd yn teimlo fel y cyfweliad hiraf dw i erioed wedi gwneud!”, medd Colin. “Ond dwi’n edrych ymlaen. Cyn belled bod Ifan yn siarad yn araf a dyw’r cwestiynau dim yn rhy gymhleth bydda i’n iawn – fe wna i oroesi!”
Yn gynharach y mis yma, fe gyhoeddodd S4C bod y cyflwynydd Carol Vorderman a’r actores ac awdur Ruth Jones yn cymryd rhan yn Iaith ar Daith.
Un o dasgau Ruth oedd dysgu sgript a chael rhan ar yr opera sebon poblogaidd Pobol y Cwm a dydd Sul diwetha’, cyflwynodd Carol y tywydd ar S4C.
Cadwch lygaid allan am fwy o newyddion ar Iaith ar Daith dros yr wythnosau nesaf pan fydd dau wyneb cyfarwydd arall yn cael eu datgelu ynghyd â’u mentoriaid.
Os fethoch chi ymddangosiad Ruth ar Pobol y Cwm ar ddydd Mawrth, Ionawr 21 gallwch chi ddal i fyny ar S4C Clic neu BBC iPlayer

Continue Reading
News7 hours ago

Police turn away caravans and campervans heading for Pembrokeshire

PEMBROKESHIRE is currently closed to visitors’ is the message from Dyfed-Powys Police as officers work to prevent the spread of...

News20 hours ago

Be a considerate neighbour during the coronavirus lockdown

DURING the current lockdown, Pembrokeshire County Council has seen an increased number of complaints from members of the public who...

News23 hours ago

Pembroke Dock: PC Garland arrests wanted man after recognising his distinctive tattoo

A PEMBROKESHIRE police officer identified and arrested a man suspected to be part of a criminal group after recognising his...

News3 days ago

Valero oil refinery worker tests positive for coronavirus

EMPLOYEES at Valero Oil Refinery have been sent emails confirming a member of staff has tested positive for coronavirus. It...

News3 days ago

Hand sanitiser donation helps keep Welsh RNLI volunteers safe

RNLI volunteers at St Davids and Aberystwyth have received a donation of alcohol-based hand rub based on the formula from...

News3 days ago

Pembrokeshire business advice – Covid-19

PEMBROKESHIRE COUNTY COUNCIL has issued a range of information and advice for local businesses in light of the coronavirus pandemic....

News3 days ago

Antelopes escape from Borth Wild Animal Kingdom

CEREDIGION COUNCIL says it has received information that three Letchwe antelopes have escaped from Borth Wild Animal Kingdom this morning,...

News3 days ago

Police raid in Milford Haven was ‘firearm incident’

POLICE in Milford Haven have arrested a male after raiding a property in Victoria Road on Wednesday morning (Mar 25)....

News4 days ago

Council closing coastal car parks and play areas

IN LIGHT of the Government’s latest restrictions and in the interests of public safety, Pembrokeshire County Council from today (Tuesday,...

News6 days ago

Do not come on holiday to Pembrokeshire at this time, tourists warned

THE LEADER of Pembrokeshire County Council, Councillor David Simpson, has consulted with leaders at Ceredigion and Carmarthenshire county councils; Hywel...

Popular This Week