Connect with us
Advertisement
Advertisement

Cymraeg

Caniad wrth galon diwylliant ein gwlad

Published

on

Ar hynt caneunon: Cerys Matthews

‘RHYFELGYRCH Gwŷr Harlech’, ‘Myfanwy’, ‘Calon Lân’ a ‘Cwm Rhondda’ – dyma ganeuon wrth galon ein diwylliant.

A bydd Cerys Matthews yn olrhain hanes dwsin o’n caneuon Cymreig mwyaf adnabyddus yn yr ail gyfres o Cerys Matthews a’r Goeden Faled – taith a fydd yn mynd â ni i’r lleoedd mwyaf annisgwyl o nos Wener, 22 Rhagfyr ymlaen ar S4C.

Ym mhob un o’r chwe rhaglen mae’r gantores a’r cyflwynydd radio a theledu hefyd yn perfformio fersiwn newydd o’r caneuon gyda rhai o gerddorion amlycaf y byd gwerin.

Yn ystod y gyfres, mae Cerys, sydd â gwreiddiau yn Sir Benfro, Abertawe a Chaerdydd ond sydd bellach yn byw yn Llundain, yn codi’r llen ar hanes emynau fel ‘Calon Lân’ a ‘Cwm Rhondda’ a chaneuon gwerin fel ‘Ei Di’r Deryn Du’ ac ‘Yr Eneth Ga’dd ei Gwrthod’. Fe fydd hi hefyd yn darganfod mwy am alawon o wledydd eraill fel ‘Finlandia’ a ‘Pererin Wyf’ sydd wedi dod yn hynod boblogaidd ymysg Cymry Cymraeg.

Mae’r siwrnai’n cychwyn gydag un o anthemau mawr cefnogwyr pêl-droed Cymru, ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’ a’r gân emosiynol am dor-calon, ‘Myfanwy’, a ddaeth mor boblogaidd ganol y ganrif ddiwethaf.

“Roedd haf 2016 yn fythgofiadwy am un peth – llwyddiant tîm pêl-droed Cymru yn yr ‘Euros’ ac un o’r caneuon roedd y cefnogwyr yn eu canu i hybu’r bois ar y maes oedd Gwŷr Harlech – ond beth ydy hanes y dôn bwerus?” gofynna Cerys.

Yn wreiddiol yn gân orymdeithio gan un o fyddinodd bychain – milisia – yng Ngogledd Cymru, cafodd ei mabwysiadu yn ddiweddarach gan nifer o gatrodau Cymreig byddin Prydain. Mae sut y datblygodd yn anthem i nifer o gatrodau’n parhau i fod yn ddirgelwch, ond yr hyn a wyddom yw bod yr alaw, fel llawer o alawon Cymreig eraill, wedi cael ei chasglu a’i chyhoeddi gan y Telynor Brenhinol o’r 18fed ganrif, Edward Jones o’r Bala.

Fe gafodd y gân sylw rhyngwladol yn y ffilm Zulu (1964), pan glywyd milwyr Prydain yn ymladd yn Rorke’s Drift yn y rhyfel Anglo-Zulu yn canu ‘The Men of Harlech’ wrth orymdeithio. Fe ddaeth yn anthem bêl-droed o ganol y 1970au ymlaen, diolch i gefnogwyr clwb pêl-droed Wrecsam a’r corau lleol. Yn ddiweddarach, fe gafodd ei mabwysiadu gan gefnogwyr tîm pêl-droed Cymru.

Yn ail hanner y rhaglen, mae Carys yn edrych ar y gân emosiynol Myfanwy, a gafodd ei chyfansoddi gan Joseph Parry, y geiriau gan Richard Davies (Mynyddog) o Lanbrynmair.

Cafodd ei pherfformio yn gyntaf ym 1875 yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth, ond diolch yn bennaf i Gôr Orpheus Treforys y daeth hi’n enwog yn rhyngwladol a hynny ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Cambria Records wnaeth ryddhau’r record a ddaeth yn ‘hit’ mor fawr a chafodd ei recordio yn Eglwys Tabernacl Treforys, ger Abertawe. Rhwng y ddau bennill cyntaf yn y recordiad mae sŵn ci yn cyfarth… bydd Cerys yn esbonio pam yn y rhaglen ddifyr gyntaf hon.

Cymraeg

Mae y byd yn dod i Langollen

Published

on

“Y byd yn uno mewn dathliad lliwgar a llawen”: Yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

BOB BLWYDDYN mae’r byd yn dod i Langollen, tref fechan yng ngogledd-ddwyrain Cymru, gan drawsnewid y dref gysglyd gyda môr o liw, can a dawns ar gyfer Eisteddfod Ryngwladol Gerddorol Llangollen. Os na fedrwch fod yno, bydd S4C yn dod â bwrlwm yr ŵyl i’ch ystafell fyw gyda darlledu byw o’r pafiliwn a rhaglenni uchafbwyntiau gyda’r nos.

Mae’r cyflwynwyr Nia Roberts a Trystan Ellis-Morris yno i’n tywys trwy’r hwyl mewn rhaglenni uchafbwyntiau nosweithiol gyda chymorth arbenigwyr i drafod a dadansoddi’r cystadlaethau corawl, dawns, unigol ac offerynnol. Un o arbenigwyr eleni fydd y soprano Elin Manahan Thomas, un o berfformwyr Gala yr Eisteddfod y llynedd a wnaeth hefyd berfformio yn ystod priodas Dug a Duges Sussex, Tywysog Harry a Meghan Markle fis Mai eleni.

Fel rhan o’r uchafbwyntiau nosweithiol bydd eitemau arbennig wedi eu ffilmio o flaen llaw yn dilyn cystadleuwyr o Gymru, Iwerddon ac Indonesia i ddangos pwysigrwydd yr Eisteddfod Ryngwladol i bobl o ddiwylliannau amrywiol o amgylch y byd.

Y cyflwynydd Morgan Jones fydd yn cyflwyno gyda Elin Llwyd yn fyw o’r maes ar brynhawn dydd Sadwrn gan roi blas o’r cyffro o amgylch y maes ac yn y dref. “Dwi wedi cael cyfle i fynd allan i gwrdd â grwp ddawns Al Zhir yn Jakarta, Indonesia, un o ddinasoedd fwya’r byd. Cawn ddod i nabod y cystadleuwyr yn yr eitemau a byddwn ni’n dilyn eu hanes wrth iddyn nhw gystadlu yn yr Eisteddfod Ryngwladol,” meddai cyn ychwanegu, “Dwi’n edrych mlaen i groesawu criw Jakarta i Gymru!”

“Bob blwyddyn dwi’n edrych ymlaen at y teimlad o frawdgarwch rhwng cenhedloedd. Dyma yw pam fod gymaint o’r cystadleuwyr yn dod nôl bob blwyddyn oherwydd ei fod yn ŵyl o fri sy’n cael ei pharchu yn rhyngwladol, ac mae pawb yn awyddus i fod yn rhan o’i hanes cyfoethog ac i fod yn rhan o’r hwyl sydd i’w gael ar y maes ac yn y dref,” meddai Morgan.

Bydd yr wythnos yn gorffen gyda crescendo ar nos Sadwrn wrth i enillwyr y corau ieuenctid, cymysg, merched, dynion a’r categorïau agored cystadlu am deitl mawreddog Côr y Byd 2018, tlws Luciano Pavarotti a gwobr ariannol gwerth £3,000.

Ymunwch â ni yn n fechan Llangollen am wledd o gerddoriaeth a dawns wrth i’r Eisteddfod Ryngwladol dod a’r byd yn un am wythnos arbennig.

Continue Reading

Cymraeg

Eglwys Madagascar yn ymweld â Cheredigion

Published

on

Dwy gan mlynedd o bartneriaeth: Pwysigion o Fadagascar gydag aelodau Cyngor Sir Ceredigion

AR DDYDD Iau, 7 Mehefin, cwrddodd nifer o bwysigion o Fadagascar gydag aelodau Cyngor Sir Ceredigion fel rhan o ddathliadau y cafodd eu cynnal yng Ngheredigion i ddathlu deucanmlwyddiant o’r cenhadon cyntaf a deithiodd o ardal Aberaeron i Fadagascar.

Ymwelodd y pwysigion o Fadagascar, gan gynnwys Mr Marc Ravalomanana, cyn-Lywydd Madagascar a Chadeirydd Pwyllgor Dathliadau Deucanmlwyddiant Eglwys Iesu Grist ym Madagascar (FJKM), Ceredigion dros gyfnod o ddiwrnodau. Fe wnaethant fynychu cyngherddau dathlu a gweld arddangosfeydd a oedd yn arddangos coffau o ymdrechion ac etifeddiaeth y cenhadwyr o gapel Neuaddlwyd a sefydlodd eglwys ar ynys Madagascar 200 mlynedd yn ôl – eglwys sy’n llwyddiannus ac yn cael ei fynychu’n dda hyd heddiw.

Dywedodd Cadeirydd y Cyngor, y Cynghorydd Hag Harris, a gyflwynodd Mr Ravalomanana gyda plac o crest y Cyngor, “Roedd yn anrhydedd i groesawu’r ymwelwyr o Fadagascar i Geredigion a chlywed sut wnaeth y cenhadwr hwylio a sefydlu eglwys yno, sy’n dal i fod yn gryf heddiw. Mae cyfleoedd fel hyn yn ein galluogi ni i adlewyrchu a dathlu ar y cysylltiadau sydd gan ein sir ni gyda lleoedd ledled y byd a’r cyfraniadau cadarnhaol y gallwn eu darparu i eraill.”

Continue Reading

Cymraeg

Cyhoeddi ‘geiriadur’ o Enwau Lleoedd Cymru

Published

on

'Un gam o’r ffordd': Dai Lloyd, AC

BYDD RHESTR gynhwysfawr o enwau lleoedd Cymru yn cael ei chyhoeddi gan Gomisiynydd y Gymraeg ar 20 Mehefin, fydd yn cynnig sillafiad safonol ar gyfer enwau pentrefi, trefi a dinasoedd yng Nghymru.

Mae’r rhestr, fydd ar gael ar-lein ar wefan Comisiynydd y Gymraeg, yn cael ei disgrifio fel ‘geiriadur’ i wirio sut i sillafu enwau lleoedd. Mae bron i 3,000 o enwau ar y rhestr, ac mae’n ffrwyth blynyddoedd o waith ymchwil ac ymgynghori yn y maes.

Yn ystod wythnos Eisteddfod yr Urdd eleni bu’r Comisiynydd yn gofyn i ymwelwyr brofi’r rhestr ddigidol ar ei stondin. Erbyn diwedd yr wythnos roedd dros 750 o binnau wedi eu rhoi ar y map yn nodi fod enw tref neu bentref wedi ei wirio ac mae unrhyw enwau oedd yn ymddangos ‘ar goll’ wrthi’n cael eu hychwanegu at y rhestr.

Dywedodd Comisiynydd y Gymraeg, Meri Huws, “Rydym yn hynod o falch ein bod bellach mewn sefyllfa i gyhoeddi rhestr safonol o enwau lleoedd yng Nghymru. Mae’r digwyddiad hwn yn benllanw blynyddoedd o waith ymchwil gan ein tîm bychan o fewn Comisiynydd y Gymraeg mewn ymgynghoriad â phanel o arbenigwyr ar enwau lleoedd. Rydym yn ddiolchgar iawn i’r arbenigwyr hyn am eu cyfraniad anhepgor at y prosiect hwn yn sicrhau bod sail gadarn i bob un o’r argymhellion.

“Mae gan lawer ohonom farn bersonol am sut i ysgrifennu enwau lleoedd yn ein milltir sgwâr ac mae’n bosibl na fydd pawb yn cytuno â phob argymhelliad ar y rhestr. Nid gorfodi yw ein bwriad, ond yn hytrach argymell, a cheisio sicrhau bod cysondeb yn y modd yr ydym yn sillafu enwau lleoedd yng Nghymru mewn cyd-destunau swyddogol.”

Un o’r sefydliadau sydd eisoes wedi cyhoeddi y byddant yn gwneud defnydd o’r rhestr newydd yw’r Arolwg Ordnans.

Yn ôl Pam Whitham, Rheolwr Perthnasau’r Arolwg Ordnans, “Mae gennym bartneriaeth werthfawr â swyddfa Comisiynydd y Gymraeg, ac maen nhw wedi chwarae rôl allweddol wrth i ni ddatblygu ein Polisi Enwi Cymraeg a sicrhau cysondeb o ran enwau lleoedd yng Nghymru yn ein holl gynnyrch. Rydym yn falch iawn o fod yn parhau i weithio â’r Comisiynydd ac yn croesawu’r rhestr hon fel adnodd gwerthfawr i ddiffinio enwau lleoedd yng Nghymru.”

Bydd y rhestr yn cael ei lansio mewn digwyddiad ym Mae Caerdydd, dan nawdd Dr Dai Lloyd AC. Gwnaeth Dr Dai Lloyd ymgais ym Mawrth 2017 i gyflwyno mesur fyddai’n diogelu enwau lleoedd yng Nghymru, ond pleidleisiodd y Cynulliad yn erbyn y cynnig ar y pryd.

Dywedodd Dr Lloyd, “Mae rhoi’r enwau ar gof a chadw ar restr fel hon yn mynd gam o’r ffordd at sicrhau bod y ffurfiau safonol yn cael eu cofnodi a’u parchu. Er mwyn gwirioneddol ddiogelu’r enwau lleoedd, a sicrhau na ddaw enwau eraill i gymryd eu lle’n fympwyol, credaf bod angen statws cyfreithiol i’r rhestr hon, fel sydd wedi digwydd mewn nifer o wledydd eraill.”

Wrth safoni enwau lleoedd, mae’r panel o arbenigwyr wedi bod yn dilyn canllawiau pendant. Maent yn talu sylw i ynganiad a tharddiad yn ogystal â defnydd lleol a defnydd hanesyddol o’r enw.

Mae Dr Dylan Foster Evans o Brifysgol Caerdydd yn aelod o’r panel. Dywedodd, “Mae enwau lleoedd yn rhan o’n treftadaeth a’n hunaniaeth – dyna pam y mae cymaint ohonom â diddordeb byw ynddynt. Dim ond yn yr ugeinfed ganrif y cafodd system sillafu’r Gymraeg ei safoni’n drylwyr. Bu enwau lleoedd yn araf deg yn dilyn y drefn honno: mae sillafiad megis Caernarvon yn edrych yn Seisnig a dieithr inni heddiw, ond dyna’r ffurf sydd ar gadair Eisteddfod Genedlaethol 1935!

“Nid mater du a gwyn yw sillafu enwau lleoedd, ac nid pawb a fydd yn cytuno â phob argymhelliad. Ond mae cytuno ar ffurfiau safonol mewn cronfa fel hon yn rhywbeth hanfodol os yw’r Gymraeg i fod yn iaith fodern ac addas ar gyfer yr oes ddigidol sydd ohoni.”

Bydd y rhestr ar gael i’w chwilio a’i lawrlwytho o dan drwydded agored ar wefan Comisiynydd y Gymraeg: https://bit.ly/2tjAvOG.

Continue Reading
News13 hours ago

Pharmacy burglars smashed through ceiling

THE POLICE have issued a warning following a burglary at a chemist in Milford Haven in which a large quantity...

News13 hours ago

Council and teaching union come to agreement over possible redundancies

PEMBROKESHIRE COUNTY COUNCIL and The National Association of Schoolmasters Union of Women Teachers (NASUWT) have come to an agreement about the...

News15 hours ago

St Davids: Police to deal ‘appropriately’ with prank call

POLICE responded to a prank phone call in St Davids yesterday (Jul 18) after receiving a report which raised concerns...

News2 days ago

Pembroke Castle: Police investigating novichok hoax which wasted thousands

DYFED-POWYS POLICE has told The Pembrokeshire Herald that the operation at Pembroke Castle on Friday and Saturday (Jul 14-15) is...

News2 days ago

‘Concerning incident’ school letter worries parents

PARENTS have been worried about the vague details released about a ‘concerning incident’ which took place at Ysgol Glan Cleddau in...

News3 days ago

Inquest concludes a tank barrel flaw was responsible for deaths

A CORONER has reached the conclusion that a fatal explosion in a British Army tank was the result of a...

News3 days ago

Rapist councillor will still receive pay despite conviction

THE PEMBROKESHIRE COUNTY COUNCILLOR convicted of child sex abuse will receive his monthly pay despite his 18-year jail sentence. David...

News4 days ago

Fishguard: Peaceful protest stands up for LGBTQ+ community

A PROTEST was held in Fishguard yesterday afternoon (Jul 15) in response to a planned meeting which was intended to...

News4 days ago

Saundersfoot: Man dies after being hit by train

A 44-YEAR-OLD man has died after being hit by a train in Saundersfoot yesterday morning (Jul 15). Emergency services were...

News4 days ago

Haverfordwest: Road was closed as police were ‘concerned’ about a woman’s welfare

FREEMEN’S WAY in Haverfordwest was closed in the early hours of Sunday morning (Jul 15) after they were ‘concerned for...

Popular This Week