Cymraeg
Y Prif Weinidog yn cyhoeddi teilyngwyr

Enwebeion ar gyfer gwobrau
GWOBRAU Dewi Sant yw’r gwobrau cenedlaethol Cymru. Maent yn cydnabod llwyddiannau anhygoel bobl i mewn neu o Gymru ac yn cydnabod gorchestion a chyfraniadau gwych pobl o bob cefndir.
Wrth gyhoeddi’r teilyngwyr, dywedodd y Prif Weinidog, Carwyn Jones: “Nod Gwobrau Dewi Sant, sydd bellach yn eu pedwaredd flwyddyn, yw dathlu pobl sydd wedi mynd yr ail filltir i wneud gwahaniaeth i fywyd rhywun arall, sydd wedi goresgyn anawsterau neu wedi cyflawni rhywbeth ysbrydoledig.
“Unwaith eto, mae teilyngwyr Gwobrau Dewi Sant yn grŵp eithriadol o bobl. Mae pob un ohonynt yn gaffaeliad i Gymru – mae hi’n mynd i fod yn anodd dewis yr enillwyr! Rwy’n edrych ymlaen at ddathlu yr hyn y maen nhw wedi’i wneud yn y seremoni wobrwyo ar 23 Mawrth.”
Dyma’r rhestr o deilyngwyr yn y categorïau gwobrwyo canlynol: Dewrder; Dinasyddiaeth; Diwylliant; Menter; Arloesedd a Thechnoleg; Rhyngwladol; Chwaraeon; a Pherson ifanc.
DEWRDER
Diffoddwyr Tân, Gary Slack a Billy Connor. Ym mis Awst 2016, gwnaeth y diffoddwyr tân, Gary Slack a Billy Connor, herio cerrynt cryf ar Draeth y Castell, Dinbych-y-pysgod, i achub dau blentyn rhag boddi.
PC Christopher Bluck a PC Rhys Edwards, Heddlu De Cymru. Ym mis Mawrth 2016, gwnaeth y cwnstabliaid Christopher Bluck a Rhys Edwards beryglu eu hunain i achub bywyd menyw a oedd wedi rhoi ei hun ar dân ac a oedd â gwn yn ei llaw.
Diffoddwyr Tân Pontardawe. Ym mis Gorffennaf 2016, galwyd y diffoddwyr tân i dŷ oedd ar dân gyda dau fachgen bach yn methu dianc ohono. Gwnaeth y diffoddwyr frwydro yn erbyn amodau peryglus ac 800 gradd o wres i achub un o’r plant, bachgen tair blwydd oed, o’r tân. Achubwyd ail blentyn o’r tŷ hefyd, ond yn anffodus, bu farw.
DINASYDDIAETH
Cwnstabl Arbennig Cairn Newton- Evans, Heddlu Dyfed-Powys. Ar ôl dioddef trosedd casineb homoffobig, ymunodd Cairn â’r Heddlu er mwyn ceisio rhoi stop ar y math hwn o ymosodiadau rhag digwydd i eraill. Mae Cairn yn wirfoddolwr rheolaidd ac yn eiriolwr brwdfrydig dros hawliau LGBT.
21 Plus, elusen i gefnogi pobl â syndrom Down. Mae’r elusen, sy’n cael ei rhedeg gan dair mam sydd â phlant sydd â syndrom Down, wedi mynd o nerth i nerth dros y deng mlynedd diwethaf.
Anthony Evans, ymgyrchydd addysg i fyfyrwyr anabl. Wedi’i sbarduno wrth geisio gwella addysg ei fab sydd ag anabledd difrifol, mae Anthony wedi ymgyrchu dros addysg ôl-19 i oedolion sydd ag anableddau difrifol. O ganlyniad i ymdrechion Anthony, sefydlwyd coleg dydd i oedolion ifanc anabl yng Nghymru ym mis Medi 2016.
DIWYLLIANT
Elfed Roberts, Prif Weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae Elfed, sydd wedi bod wrth lyw’r ŵyl am bron 25 mlynedd, wedi sicrhau bod yr Eisteddfod yn parhau i dyfu a datblygu, gan aros yn gyfoes a chroesawgar i bawb.
Yr Athro Jen Wilso, cerddor ac archifydd jazz. Am dros 50 mlynedd, mae Jen wedi chwarae rôl ganolog yn hyrwyddo cerddoriaeth jazz yng Nghymru ac yn dogfennu ei hanes a’i heffaith gymdeithasol – ac yn benodol rôl menywod mewn jazz.
The Cory Band. Wedi’i sefydlu yn Nhreorci yn 1884, mae gan y band pres enw da am ragoriaeth. Fe wnaethant greu hanes yn 2016 drwy fod y band cyntaf i fod yn bencampwyr y cystadlaethau Cenedlaethol, Agored, Ewrop a Brass in Concert a hynny i gyd yr un pryd.
MENTER
Llaeth y Llan – The Village Dairy, cynhyrchwyr iogwrt. Mae Llaeth y Llan, busnes teuluol a ddatblygwyd drwy arallgyfeirio fferm yng Nghonwy, yn cynhyrchu iogyrtiau a werthir ledled Cymru a’r DU. Maent yn credu bod eu busnes dim ond mor dda â’u 43 aelod o staff ac maent yn rhoi pwyslais ar hyfforddi a buddsoddi yn y gymuned.
David Banner, cyfarwyddwr gemau fideo. Yn ogystal â bod yn gyfarwyddwr gemau llwyddiannus ac yn Rheolwr Gyfarwyddwr Wales Interactive, mae Dai wedi bod yn rhan bwysig o dwf y diwydiant gemau yng Nghymru. Sefydlodd Sioe Gemau flynyddol Cymru yn 2012 a chreodd y prosiect GamesLab, menter datblygu ddigidol i Brifysgol De Cymru. Mae wedi helpu cannoedd o fyfyrwyr ac mae’n rhoi platfform byd-eang i gwmnïau digidol Cymru.
Halen Môn. Mae’r perchnogion, Alison a David Lea-Wilson, wedi llwyddo i ddechrau busnes cynaliadwy a llwyddiannus sy’n cyflogi pobl leol sydd ag egwyddorion amgylcheddol ac addysgol. Maent hefyd yn denu twristiaid i Ynys Môn.
ARLOESEDD, GWYDDONIAETH A THECHNOLEG
Jessica Leigh Jones, astroffisegwr a pheiriannydd. Mae gan Jessica radd mewn astroffiseg ac a enillodd wobr Peiriannydd Ifanc y Flwyddyn yn y DU. Mae hefyd wedi ennill Gwobr Entrepreneuriaeth Intel Inspiration am ddatblygu cyfres o droswyr ffibr optig newydd. Mae’n eiriolwr ar gyfer y gwyddorau technoleg, ac mae hefyd yn gyfarwyddwr Cynllun Addysg Beirianneg Cymru ac yn noddi Gwyddoniaeth a Pheirianneg yn Ysgol Alton Convent.
Yr Athro Meena Upadhyaya OBE, genetegydd. Mae gyrfa Meena, y fenyw Brydeinig gyntaf o dras Indiaidd i fynd yn Athro Prifysgol mewn geneteg feddygol yn y DU, gan ganolbwyntio ar anhwylderau genetig. Mae Meena wedi gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl drwy ei hymchwil feddygol a’i gwaith cymunedol ac elusennol. Derbyniodd OBE yn 2016 am ei gwaith ar eneteg feddygol a thros y gymuned Asiaidd yng Nghymru.
Genesis Biosciences. Mewn marchnad sy’n cael ei dominyddu gan ddeunydd glanhau cemegol caled a pheryglus ar adegau, mae Genesis yn datblygu cynnyrch sy’n ceisio diogelu cwsmeriaid a’r amgylchedd. Mae’r diwydiant wedi’u gwobrwyo droeon am eu gwaith gan gynnwys Gwobrau Arweinwyr Cynaliadwyedd EDIE 2015 a chategori Busnes Technoleg ac Arloesi’r Flwyddyn yng Ngwobrau Busnes Caerdydd 2015.
RHYNGWLADOL
Dr David Nott OBE, llawfeddyg rhyfel. Bob blwyddyn ers 23 mlynedd, mae David wedi cymryd gwyliau heb dâl o’i swydd fel llawfeddyg ymgynghorol yn Ysbyty Chelsea a San Steffan i weithio i asiantaethau cymorth a darparu triniaeth lawfeddygol i ddioddefwyr rhyfel a thrychinebau. Mae David a’i wraig, Elly, hefyd wedi sefydlu’r “davidnottfoundation”, gan godi cannoedd a miloedd o bunnoedd i elusen a rhoi hyfforddiant llawfeddygol i feddygon ar y rheng flaen.
Nizar Dahan, gwirfoddolwr rhyngwladol. Mae Nizar yn gweithio i’r Human Relief Foundation. Mae wedi cael ei enwebu am ei waith dyngarol rhyngwladol helaeth mewn ymateb i argyfwng y ffoaduriaid ac am sefydlu Prosiect Ymateb Cymorth Dyngarol Abertawe, sy’n cefnogi pobl sy’n agored i niwed ac sydd wedi gorfod gadael eu cartrefi.
Yr Athro Carl G. Jones MBE, biolegydd cadwraeth. Mae’r Athro Jones wedi treulio’u holl fywyd yn adfer poblogaethau a chynefinoedd anifeiliaid mewn perygl, ac mae’n cael ei ystyried yn un o’r cadwraethwyr mwyaf llwyddiannus yn y byd. Mae’n gyfrifol am achub cudyllod cochion Mauritius, tair rhywogaeth o ymlusgiaid, ystlumod ffrwythau a sawl math o blanhigyn rhag diflannu.
CHWARAEON
Tîm Pêl-droed Rhyngwladol Cymru, UEFA Euro 2016. Gwnaeth tîm pêl-droed rhyngwladol Cymru, dan arweiniad Chris Coleman, gyrraedd y rownd gyn-derfynol yn Euros 2016. Roedd y tîm yn gynrychiolwyr o’r radd flaenaf i Gymru, ar y cae ac oddi arno, ac mae eu slogan, “Gorau Chwarae Cyd Chwarae”, wedi ysbrydoli’r genedl ac wedi denu diddordeb byd-eang.
Aelodau o Gymru oedd yn rhan o TeamGB yn y Gemau Olympaidd a Pharalympaidd, Rio 2016. Y 24 athletwr o Gymru a ddewiswyd gan TeamGB oedd y garfan fwyaf o athletwyr o Gymru i fynd i Gemau Olympaidd dramor erioed, tra roedd y 26 o athletwyr Paralympaidd o Gymru yn cynrychioli 10% o dîm Prydain Fawr. Roedd 2016 yn flwyddyn lwyddiannus iawn i athletwyr Cymru. Gwnaethant gynrychioli’r wlad gydag urddas a dewrder.
Anne Ellis OBE, Llysgennad Chwaraeon. Ym mis Gorffennaf 2016, penderfynodd Anne Ellis roi’r gorau i fod yn Llywydd Hoci Cymru ar ôl ugain mlynedd wrth y llyw. Yn ystod y dau ddegawd, mae Hoci Cymru wedi gweld newidiadau sylweddol ac mae Anne wedi bod yn rhan o bob cam.
PERSON IFANC
Brittany Davies, gwirfoddolwr gyda phlant sy’n derbyn gofal. Dechreuodd Brittany dderbyn gofal pan oedd yn 16 oed ac er gwaethaf nifer o heriau arwyddocaol a thruenus, mae bellach yn astudio ar gyfer ei harholiadau Lefel Uwch ac yn gwirfoddoli’n rheolaidd i helpu eraill mewn sefyllfaoedd tebyg.
Savannah Lloyd, gwirfoddolwr iechyd meddwl. Ar ôl brwydro problemau iechyd meddwl ers pan oedd yn 11 mlwydd oed, mae Savannah yn defnyddio ei phrofiadau i estyn llaw a help i eraill mewn sefyllfaoedd tebyg.
Elan Môn Gilford, gwirfoddolwr chwaraeon. Er bod gan Elan, sy’n 18 oed, nam ar ei chlyw, mae’n gwirfoddoli am 8-10 awr yr wythnos i hyfforddi mewn sesiynau chwaraeon, karate i blant a phêl-rwyd. Mae Elan hefyd yn cynnal cwrs iaith arwyddion yn y gymuned.
Cymraeg
Seven volunteers to be honoured at Eisteddfod yr Urdd Ynys Môn
SEVEN local volunteers will be honoured at this year’s Eisteddfod yr Urdd Ynys Môn in recognition of their long-standing service to the Urdd movement.
The festival returns to Anglesey for the first time since 2004 and will be held at the Anglesey Showground from Saturday, May 23 to Friday, May 29.
For the first time in its history, Eisteddfod yr Urdd will run as a seven-day festival.
The Honorary Presidents for 2026 are Alwen Jones, of Amlwch; Ann Peters Jones, of Holyhead; Derek Evans, of Llannerch-y-medd; Edward Morus Jones, of Llangristiolus; Grês Pritchard, of Llannerch-y-medd; Helen Evans, of Talwrn; and Rhian Lloyd Jones, of Bodffordd.
Each year, the Urdd works with the local executive committee to select its Honorary Presidents, recognising people who have made a significant contribution to the organisation and to Welsh youth culture.
Llio Maddocks, Director of the Arts at Urdd Gobaith Cymru, said: “The seven individuals honoured this year have dedicated years of support to the Urdd.
“Volunteers play a vital role in the work of the Urdd, and we look forward to recognising the commitment and contributions of all seven individuals at a special ceremony during the Eisteddfod on Sunday, May 24.”
Long service to the Urdd
Alwen Jones, originally from Amlwch, has been involved with the Urdd since her school days at Ysgol Syr Thomas Jones.
She competed successfully when the Urdd came to Menai Bridge in 1976, winning the public speaking competition, coming second in the Chair competition and third in the Literature Medal.
After studying education at Trinity College, Carmarthen, she returned to Anglesey and became involved with Aelwyd yr Ynys, coaching young people and writing lyrics for action songs.
She went on to serve as regional secretary for 25 years, helping organise county eisteddfodau, and was secretary of the executive committee when the Urdd National Eisteddfod was last held on Anglesey in 2004.
Ann Peters Jones, of Holyhead, is a musician, teacher and accompanist who has supported young performers for more than forty years.
Educated at Valley Primary School, Holyhead High School, Wrexham Cartrefle College and the Royal Scottish Academy, she began her teaching career at Llanfawr School in Holyhead before spending fifteen years as Head of Music at Ysgol Gyfun Llangefni.
She now works as a freelance musician, with the Gwynedd and Anglesey Music Service and the dementia charity Forget Me Not. Four songs she co-wrote with Delyth Wyn Jones are included in this year’s Urdd festival competitions.
Derek Evans, of Llannerch-y-medd, began teaching at Ysgol Rhoscolyn in 1978 and joined the local Urdd committee in the same year.
He later became deputy headteacher at Ysgol Gwalchmai and headteacher of Ysgol Llanddeusant, where he encouraged children from rural Anglesey to compete in Urdd eisteddfodau and attend camps at Glan-llyn and Llangrannog.
In 2004, he chaired the executive committee for the Urdd National Eisteddfod on Anglesey. He remains chair of the Anglesey Regional Committee and is also vice-chair of this year’s executive committee.
Decades of dedication
Edward Morus Jones, of Llangristiolus, joined the Urdd nearly 75 years ago after growing up in Llanuwchllyn, the home village of Urdd founder Sir Ifan ab Owen Edwards.
Over the years, he has served as President of the Day at the Urdd National Eisteddfod in Swansea in 1971, vice-president of the organisation during the 1970s, and a member of the Urdd Council for more than 25 years.
He also led the humanitarian panel responsible for the Peace and Goodwill Message, coached and adjudicated locally and nationally, and helped bring the Urdd Eisteddfod to Anglesey in 2004.
Grês Pritchard, of Llannerch-y-medd, is widely known as an accompanist, teacher, coach and conductor.
She received the Green Robe of the Gorsedd in 1960 and the White Robe in 2006, and was awarded an MBE in 2010.
She was accompanist to Côr Meibion y Traeth for 46 years and has helped generations of children through school and Urdd competitions, including pupils at Amlwch, Penysarn, Ysgol Gymraeg Morswyn and other primary schools.
Helen Evans, of Talwrn, joined the Urdd in the early 1960s and later became a teacher.
She was responsible for Urdd activities at Ysgol Gyfun Llangefni for more than thirty years and played a key role in Cylch Cefni Committee and the Anglesey Regional Committee.
For a period, she also served as secretary of the Anglesey Primary and Secondary Regional Eisteddfodau. During the 1980s, she helped re-establish the Aelwyd in Talwrn.
Rhian Lloyd Jones, of Bodffordd, originally from Meirionnydd, developed her love of singing and competition through the Urdd in Corwen, Ysgol y Berwyn and Ysgol y Gader.
After training at the Normal College in Bangor, she moved to Anglesey for her first teaching post at Ysgol Llanfachraeth, where she began coaching children to sing individually and in groups.
She continued that work at Ysgol Rhosneigr and Ysgol Llanddeusant, helped bring success to Bodffordd’s Urdd branch, and remains an accompanist at Urdd eisteddfodau across Anglesey as well as for Côr Meibion Goronwy.
Community
Number of Welsh speakers falls for second year running
THE NUMBER of Welsh speakers living in Wales has fallen for the second year in a row, according to the latest annual population survey.
Figures published on Wednesday (Apr 22) show that 844,300 people aged three and over were able to speak Welsh in the year ending December 31, 2025.
That represents 27.3% of the population.
The figure is down from 896,300, or 29.2%, in the year ending December 31, 2023.
Despite the recent fall, the overall trend since 2010 remains upward. In March 2010, the survey recorded 731,000 Welsh speakers in Wales, equivalent to 25.2% of the population.
The Welsh Government said the latest data showed that the number of Welsh speakers had “declined in general over the past two years”, but added that the longer-term picture since 2010 was still one of growth.
However, officials have also urged caution when interpreting the figures.
The Annual Population Survey has seen falling sample sizes in recent years, and the estimates have not been reweighted to the latest population estimates. As a result, the Office for Statistics Regulation has agreed that the figures should no longer be treated as accredited official statistics for the time being.
The Welsh Government says the census remains the key source for measuring the number of Welsh speakers in Wales.
According to census data, the number of Welsh speakers was 582,400 in 2001, 562,000 in 2011, and 538,300 in 2021.
Cardiff had the highest estimated number of Welsh speakers in the 2025 survey, with 96,800, followed by Gwynedd with 91,300 and Carmarthenshire with 88,100.
The lowest estimated numbers were in Blaenau Gwent, with 8,200, and Merthyr Tydfil, with 10,200.
Gwynedd had the highest estimated percentage of Welsh speakers, at 74.7%, followed by Anglesey at 63.5%.
The lowest percentages were recorded in Blaenau Gwent, at 12.1%, and Bridgend, at 15.5%.
Children and young people aged three to fifteen remain the age group most likely to speak Welsh, with 48.8%, or 237,900, reporting that they could do so.
But the percentage of children and young people able to speak Welsh has generally fallen since the start of 2019.
The survey also found that 14.5% of people aged three and over, around 448,800 people, said they spoke Welsh daily.
A further 4.9%, or 151,200 people, said they spoke Welsh weekly, while 6.5%, or 200,400 people, said they spoke it less often.
Around 43,500 people said they could speak Welsh but never did so.
The figures also showed that 31.5% of people could understand spoken Welsh, 24.9% could read Welsh, and 22.3% could write in Welsh.
Community
Comedy in the Pavilion: Elis James at Eisteddfod y Garreg Las
COMEDIAN Elis James will take to the Pavilion stage at the National Eisteddfod for the first time this year, performing on Wednesday, August 5 as part of the festival programme. Entry to the gig is included in the Maes day ticket, and with strong roots in the area, his return promises an evening of laughter and a warm homecoming atmosphere.
Famous for making quick connections with people from across Wales on his podcast ‘Elis & John’ on BBC Sounds, Elis will no doubt receive a warm welcome at the National Eisteddfod, arguably one of the best places in the world to connect with fellow Welsh people. With his observational comedy, often inspired by his upbringing in west Wales, this is expected to be an evening full of humour, marking the halfway point of the Eisteddfod week.
Elis said: “I’m very excited. I’ve never done stand-up in the Pavilion before. Mam will be there, I’m sure other members of the family will be there too, but don’t worry, I’m one of those people who is funny under pressure!”
Betsan Moses, the Eisteddfod’s Chief Executive, added: “It’s a pleasure to welcome Elis back home to the Garreg Las area.
“As a Welsh comedy giant, we’re looking forward to a night of humour in his company, reflecting the true spirit of the Eisteddfod.”
Elis was born in Haverfordwest and raised in Carmarthen. He’s a comedian, podcast presenter, actor and broadcaster. Since 2014, he’s presented a radio show with his friend and fellow comedian, John Robins, originally on Radio X before moving to BBC 5 Live in 2019.
Among the UK’s most popular comedians, Elis toured Wales with his show Derwydd in 2024, recording a performance at Carmarthen’s Lyric Theatre. He has since returned to English‑language stand‑up after a ten‑year break.
Day Maes tickets, which include admission to the gig, are available on the Eisteddfod website.
Eisteddfod Genedlaethol y Garreg Las will be held in Llantwd, north Pembrokeshire between August 1 and August 8.
-
News2 days agoBaby in critical condition after Fishguard emergency
-
News18 hours agoFormer housing officer admits drink-driving in Pembrokeshire retail park
-
Crime19 hours agoJob loss threat for convicted Pembrokeshire drug-driver
-
Crime19 hours agoMilford motorist disqualified for drug-driving
-
Crime18 hours agoPolice tip-off leads to driving ban for Milford motorist
-
Community7 days agoDogs removed after welfare concerns at Milford Haven property
-
Crime18 hours agoDelivery driver caught twice over legal drink-drive limit
-
Community15 hours agoSixth-former firefighter balances schoolwork with saving lives











